بیماری بلانت نوعی اختلال در صفحات رشد استخوانها در ناحیۀ ساق پا است که منجر به خمیدگی و انحراف غیرطبیعی زانوها به سمت خارج میشود. این بیماری بیشتر در کودکان و نوجوانان دیده میشود و معمولاً در مراحل اولیۀ زندگی شروع میشود. بیماری بلانت میتواند به مرور زمان پیشرفت کند و در صورتی که به موقع تشخیص داده نشود، میتواند به مشکلات جدیتری مانند درد مزمن، ناهنجاریهای حرکتی و حتی آرتروز شود. تشخیص زودهنگام و درمان مناسب میتواند تأثیر قابل توجهی در بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا داشته باشد.
در این مطلب به بررسی انواع مختلف بیماری بلانت و روشهای درمان آن میپردازیم. برای درمان این بیماری از روشهای غیرجراحی مانند بریس و روشهای جراحی مانند جراحی هدایت رشد، استئوتومی و … استفاده میشود. معمولاً خردسالان، کودکان و نوجوانانی که با مشورت پزشک از بریس استفاده میکنند یا تحت عمل جراحی قرار میگیرند، میتوانند پس از گذراندن دورۀ نقاهت به خوبی راه بروند و کیفیت زندگی مطلوبی داشته باشند.
بیماری بلانت چیست؟
بیماری بلانت، که به پای پرانتزی هم معروف است، باعث میشود که استخوان ساق پا (درشتنی) در کودکان به طور غیرطبیعی خم شود. این خمیدگی به خاطر رشد نادرست صفحات رشد در استخوان ساق پا ایجاد میشود.
در بیماری بلانت، صفحات رشد در زانو دچار اختلال میشوند. این صفحات رشد سلولهای جدید استخوانی تولید نمیکند و در نتیجه رشد یک سمت استخوان کند و در نهایت متوقف میشود. در حالی که صفحات رشد در سمت دیگر زانو به طور طبیعی به رشد خود ادامه میدهند. این عدم تقارن در رشد باعث میشود استخوان ساق پا به سمت بیرون خم شود و در نتیجه زانوها کج شوند. به این حالت پا پرانتزی گفته میشود.
به نوعی از بیماری که فقط در یک پا دیده میشود بلانت یک طرفه (Unilateral) میگویند و به نوعی از بیماری که هر دو پا را درگیر میکند بلانت دوطرفه (Bilateral) میگویند.
انواع بیماری بلانت
بیماری بلانت به طور عمده در ۳ نوع دیده میشود که هر کدام در سنین مختلف با علائم متفاوتی بروز پیدا میکنند.
- بیماری بلانت خردسالی: بیماری بلانت خردسالی معمولاً در کمتر از ۳ سالگی تشخیص داده میشود. این بیماری معمولاً در هر دو پا دیده میشود. اصلیترین نشانۀ آن همانطور که ذکر شد خم شدن استخوان ساق پا (درشتنی) به سمت داخل (پرانتزی شدن) است. این نوع بیماری با گذشت زمان بدتر میشود و از بلانت کودکی و نوجوانی رایجتر است.
- بیماری بلانت کودکی: بیماری بلانت کودکی بعد از 3 سالگی شروع میشود. این نوع از بیماری میتواند دوطرفه یا یک طرفه باشد.
- بیماری بلانت نوجوانی: بیماری بلانت نوجوانی معمولاً در اواخر کودکی یا اوایل نوجوانی فرد را درگیر میکند. این نوع معمولاً در یک یا هر دو پا دیده میشود و با درد در قسمت داخلی زانو همراه است. افرادی که چاق هستند یا اضافه وزن دارند، احتمال بیشتری دارد که به این بیماری مبتلا شوند. همچنین ممکن است با برخی ناهنجاریهای پایین استخوان ران نیز همراه باشد.
علل ایجاد بیماری بلانت
اگرچه علت دقیق این بیماری ناشناخته است، اما چند عامل مهم میتوانند خطر ابتلا به این بیماری را افزایش دهند. یکی از علل اصلی بیماری بلانت، اختلال در صفحات رشد استخوان ساق پا در نوزادن یا خردسالان است.
چاقی یا اضافه وزن، علت اصلی بیماری بلانت نوجوانی است. در این حالت، فشار مداوم وزن بر استخوان ساق پا میتواند منجر به اختلال در روند رشد طبیعی آن شود. فشار و وزن اضافه ناشی از راه رفتن زودهنگام میتواند باعث توقف یا کند شدن رشد استخوان در حال شکلگیری شود. بنابراین یک سمت استخوان ساق پا به طور طبیعی رشد میکند و استخوان سمت دیگر به دلیل اختلال صفحات رشد، ثابت میماند.
علاوه بر موارد فوق، عفونت یا آسیبدیدگی در ناحیه زانو نیز میتواند در موارد نادر باعث ایجاد بیماری بلانت شود. همچنین در گذشته، کمبود ویتامین D (راشیتیسم) یکی از علل شایع پرانتزی شدن پا بود، اما با غنیسازی مواد غذایی با ویتامین D در بسیاری از کشورها، این مشکل به ندرت دیده میشود.
علائم بیماری بلانت
بیماری بلانت میتواند علائم مختلفی داشته باشد که با توجه به سن فرد و شدت بیماری، متفاوت هستند. مهمترین نشانهی این بیماری، پرانتزی شدن پاها است. در ادامه به برخی از علائم شایع بیماری بلانت اشاره میکنیم:
- خم شدن شدید استخوان ساق پا به طوری که شبیه حرف C به نظر میرسد.
- پرانتزی شدن پا که میتواند در یک پا یا هر دو پا دیده شود.
- چرخش پا به سمت داخل (به طوری که انگشتان پا به سمت داخل اشاره کنند).
- پا درد و درد شدید زانو
نکته: معمولاً در نوزادان و کودکان کم سن و سال، درد زانو وجود ندارد اما در نوجوانان، به خصوص با فعالیت بدنی، ممکن است درد زانو احساس شود.
عوارض بیماری بلانت
در موارد پیشرفته بیماری بلانت عارضههای جدیتری مانند آرتروز زانو و آسیب به مفاصل، اعصاب و عروق نیز ممکن است بروز پیدا کنند که در ادامه به آنها میپردازیم.
- آرتروز زانو: خم شدن شدید استخوان ساق پا در بیماری بلانت میتواند فشار زیادی به مفصل زانو وارد کند و منجر به ساییدگی غضروف و آرتروز در این مفصل شود. آرتروز زانو میتواند درد، خشکی و محدودیت حرکتی در زانو ایجاد کند.
- مشکلات مفصلی و عصبی: در موارد بسیار شدید بیماری بلانت، خم شدن شدید استخوان ساق پا میتواند به مفاصل و اعصاب پا و مچ پا آسیب برساند. این آسیب میتواند منجر به درد، بیحسی و ضعف در پاها شود.
درمان بیماری بلانت در سنین مختلف
انتخاب درمان برای بیماری بلانت به سن فرد، شدت بیماری و عوامل دیگر بستگی دارد. هدف از درمان، صاف کردن استخوان ساق پا و جلوگیری از پرانتزی شدن پا است. تشخیص و درمان زودهنگام بیماری بلانت بسیار مهم است. اگر این بیماری قبل از 6 تا 8 سالگی تشخیص داده و درمان شود، معمولاً میتوان از بدتر شدن آن و نیاز به جراحی جلوگیری کرد.
درمان خردسالان (کمتر از ۴ سال)
برای درمان بیماری بلانت در نوزادان و کودکان زیر ۴ سال از بریس مخصوص زانو استفاده میشود. این روش درمانی معمولاً برای کودکان زیر 4 سال که بیماری خفیف تا متوسط دارند، استفاده میشود.
بریس به منظور اعمال فشار به قسمت بیرونی ساق پا و صاف کردن آن طراحی شده است. این فشار به تدریج باعث صاف شدن استخوان ساق پا و جلوگیری از بدتر شدن پرانتزی شدن پا میشود. بریس میتواند در بسیاری از موارد، به خصوص در کودکان با بیماری خفیف تا متوسط، مؤثر باشد. با این حال، در برخی موارد ممکن است بریس کافی نباشد و نیاز به جراحی باشد.
اگر بریس مؤثر نباشد یا بیماری بدتر شود، ممکن است جراحی لازم باشد.
۶ مرحله بیماری بلانت
بیماری بلانت بر اساس تغییراتی که در تصاویر رادیولوژی (عکس اشعه ایکس) طی رشد کودک مشاهده میشود، به شش مرحله تقسیمبندی میشود. در جدول زیر درمان پیشنهادی برای بیماری بلانت خردسالی در هر مرحله آورده شده است:
| مراحل بیماری بلانت خردسالی | درمانهای پیشنهادی |
|---|---|
| مرحله ۱ (۲ تا ۳ سال) | استفاده از بریس |
| مرحله ۲ (۲.۵ تا ۴ سال) | استفاده از بریس و جراحی هدایت رشد و جراحی استئوتومی |
| مرحله ۳ (۴ تا ۶ سال) | جراحی هدایت رشد و جراحی استئوتومی |
| مرحله ۴ (۵ تا ۱۰ سال) | جراحی استئوتومی |
| مرحله ۵ (۹ تا ۱۱ سال) | جراحی استئوتومی و کاهش وزن |
| مرحله ۶ (۰ تا ۱۳ سال) | جراحی استئوتومی و کاهش وزن |
درمان کودکان (۴ تا ۱۰ سال)
معمولاً استفاده از روشهای غیرجراحی برای کودکان کارآمد نیست. برای کودکان بالای 4 سال یا کودکانی که بیماری شدید دارند جراحی انجام میشود. انواع مختلف جراحیها برای درمان این کودکان وجود دارد.
درمان نوجوانان (بزرگتر از ۱۰ سال)
چاقی یا اضافه وزن در نوجوانان، با افزایش فشار روی زانو باعث بدتر شدن روند بیماری میشود. کاهش وزن در درمان بیماری بلانت در نوجوانان مؤثر است، به خصوص اگر بیماری در مراحل اولیه باشد. البته در برخی موارد خفیف، استفاده از بریس کمک کننده است. اصلیترین روش درمان این گروه از افراد جراحی است. با به کارگیری انواع مختلفی از جراحیها مثل جراحی هدایت رشد، استئوتومی و … میتوان بلانت در نوجوانان را درمان کرد.
درمان بیماری بلانت با بریس
بریس یکی از رایجترین روشهای درمانی برای کودکان زیر ۴ سال است که در مراحل اولیه بیماری (مرحله ۱ و ۲) قرار دارند. بریس از قسمت بالای ران تا ساق پا امتداد دارد و کل پای کودک را در بر میگیرد. این بریس به گونهای طراحی شده است که با اعمال نیرویی روی زانو، باعث صاف شدن استخوان ساق پا شود.
برای تأثیرگذاری بیشتر بریس، بهتر است استفاده از آن قبل از ۳ سالگی کودک شروع شود، به خصوص در کودکانی که اضافه وزن ندارند. استفاده از بریس عمدتاً در شب که کودکان تحرک ندارند توصیه میشود. مدت درمان با بریس معمولاً یک سال طول میکشد.
با رشد تدریجی کودک و پوشیدن مداوم بریس در شب، نیروی وارده به سمت خارج به تدریج باعث اصلاح وضعیت استخوان ساق پا و جلوگیری از بدتر شدن پرانتزی شدن پا میشود.
بریس با اعمال فشار کنترل شده، به هدایت رشد استخوان ساق پا در جهت درست کمک میکند. با این حال برای کودکانی که سنشان بالاتر است و در مراحل بعدی بیماری قرار دارند جراحی توصیه میشود.
درمان بیماری بلانت با جراحی
در برخی موارد، برای کودکانی که بیماری بلانت شدید دارند و با استفاده از بریس بهتر نشدهاند، عمل جراحی توصیه میشود. جراحی برای کودکان زیر دو سال انجام نمیشود. اگر خمیدگی زانوهای کودک شدید باشد، بهتر است قبل از آسیب دائمی جراحی شود.
در عمل جراحی یک تکه از استخوان ران برداشته شده و به استخوان ساق پا منتقل میشود تا جایگزین قسمت آسیب دیده شود. پینها و پیچها برای نگهداشتن استخوانها در جای خود استفاده میشوند. اگر این وسایل در داخل پا قرار بگیرند، به آن فیکساسیون داخلی گفته میشود. اگر در خارج از پا قرار بگیرند، به آن فیکساسیون خارجی میگویند. در بعضی از بیماران، پای خمیده کوتاهتر از پای سالم است. در این موارد، از دستگاههای خارجی برای کشش پا و اصلاح خمیدگی استفاده میشود.
جراحی هدایت رشد
جراحی هدایت رشد با استفاده از صفحات و پینهای مخصوص، رشد استخوان را در یک طرف محدود میکند تا طرف دیگر به طور طبیعی رشد کرده و باعث صاف شدن تدریجی استخوان شود. این عمل بیخطر بوده و دورۀ نقاهت کوتاهی دارد. مزیت این روش آن است که پس از برداشتن پینها، استخوان به رشد خود ادامه میدهد. اگر کودکی تا سن 4 سالگی برسد احتمال موفقیت در این روش درمانی بیشتر میشود. این روش درمانی برای کودکان زیر 2 سال به هیچوجه توصیه نمیشود.
درصد موفقیت این جراحی بسیار بالا و برای بیماران مرحله 1 و 2 نزدیک به 89 درصد است. دورۀ نقاهت بیماران بعد از این جراحی تا چند ماه طول میکشد.
جراحی استئوتومی
استئوتومی یک عمل جراحی است که در آن برای اصلاح بد شکلی استخوان، برشی در استخوان ایجاد میشود. این جراحی معمولاً برای کودکانی که با استفاده از بریس و جراحی هدایت رشد درمان نشدهاند به کار میرود. در این روش، استخوان بریده شده و در موقعیت صحیح قرار داده میشود تا بد شکلی استخوان را اصلاح کند. میزان موفقیت این جراحی بالا است. دورۀ نقاهت بعد از جراحی استئوتومی طولانی تر از جراحی هدایت رشد است و بیمار برای مدتی نیاز به استفاده از گچ یا بریس دارد.
اصلاح استخوان در این نوع جراحی میتواند به 2 شکل سریع یا حاد (Acute) و تدریجی (Gradual) باشد.
جراحی اصلاح حاد
در این روش، استخوان خمیده، به سرعت و در یک مرحله اصلاح میشود. این جراحی به اصلاح سریع انحراف کمک میکند، اما خطرات بیشتری مانند آسیب به اعصاب و عروق دارد. این روش شامل بریدن استخوان ساق پا (تیبیا) و سپس اصلاح آن با حرکت دادن قطعه دیستال (پایینی) استخوان به منظور دستیابی بهتر به قسمت آسیبدیده زانو است. همراه با این جراحی ممکن است اقدامات دیگری از قبیل برداشتن قسمتی از صفحه رشد (فیزیال بار) و بلند کردن بخش داخلی استخوان ساق پا به صورت همزمان انجام شود.
درصد موفقیت این جراحی بسیار بالاست؛ به گونهای که بیشتر از این جراحی برای بیماران که بلانت شدید دارند استفاده میشود. دورهی نقاهت پس از این جراحی مانند جراحی استئوتومی است و از چند هفته تا چند ماه بسته به شرایط هر بیمار متفاوت است.
جراحی اصلاح تدریجی
در اصلاح تدریجی، استخوان با استفاده از یک دستگاه خارجی به تدریج و در طی چند هفته اصلاح میشود. در این جراحی از یک فریم خارجی (فیکساتور خارجی) استفاده میشود. این فریم به قطعات استخوان بریده شده متصل شده و امکان تنظیم و تغییر شکل تدریجی استخوان را فراهم میکند.
این روش خطرات کمتری دارد و اجازه میدهد تا تغییر شکل استخوان به دقت اصلاح شود. دورهی نقاهت این روش بین 12 تا 18 هفته است، اما ممکن است محل پینها عفونت کند.
جراحی برداشتن صفحات رشد
برداشتن صفحات رشد غضروفی در زانو (Physeal Bar)، جراحی است که معمولاً برای کودکانی که در سنین کمتر از ۷ سال هستند، انجام میشود. برداشتن این ناحیه به رشد طبیعی استخوان و جلوگیری از خمیدگی بیشتر کمک میکند. هدف این روش، بازگرداندن رشد طبیعی استخوان و جلوگیری از تغییر شکل بیشتر است. این جراحی در کودکان بالای ۷ سال تأثیرگذار نیست.
جراحی افزایش طول استخوان ساق پا
این جراحی برای کودکان بالای شش سال که در مرحله 4 یا 5 از بیماری هستند، انجام میشود. هدف این جراحی، اصلاح تغییر شکل استخوان ساق پا و جلوگیری از بازگشت به حالت خمیده است. در این جراحی، با انجام برشهایی در استخوان، ارتفاع استخوان درشتنی ساق پا افزایش داده میشود تا وضعیت مفصل زانو اصلاح شود. این جراحی معمولاً همراه با چند جراحی دیگر انجام میشود تا شانس بهبودی کامل بیماران افزایش یابد.
آینده درمان
بعد از عمل جراحی و سپری کردن دوران نقاهت در بیماران، فیزیوتراپی میتواند برای افزایش قدرت عضلات پا، ریکاوری و بهبود حرکت بیماران بسیار مؤثر باشد. فیزیوتراپها تکنیکهای مؤثری مثل استفاده از یخ، گرما و جریان الکتریکی را استفاده میکنند و به کودکان کمک میکنند راه بروند تا درد آنها پس از عمل جراحی کاهش یابد. همچنین با صلاحدید پزشک امکان دارد برای مدتی برای بیماران واکر یا عصا تجویز شود تا فعالیتهای روزمره خود را راحتتر انجام دهند.
بیشتر کودکانی که جراحی میشوند میتوانند پس از گذراندن دوران نقاهت و مراقبتهای بعد از جراحی به خوبی راه بروند، بدوند، کارهای روزمره خود را انجام دهند و حتی ورزش کنند. فعالیتهای فیزیکی باید به تدریج شروع شود و بیماران در ابتدا با ورزشهای سبک فعالیت خود را آغاز کنند و بعد سراغ ورزشهای سنگینتر بروند.
یکی دیگر از عوامل مهم در بهبود کامل بیماران پس از عمل جراحی استفاده از تغذیۀ مناسب است. بیماران باید به مقدار کافی انواع مختلف ویتامینها به ویژه ویتامین D را دریافت کنند و از خوردن غذاهای مضر و فرآوری شده پرهیز کنند. علاوه بر مواردی که گفته شد کاهش وزن نیز تأثیر مفیدی روی درمان موفقیتآمیز بیماران پس از جراحی دارد.
سؤالات متداول
تفاوت بین بیماری بلانت و راشیتیسم چیست؟
ناهنجاریهای استخوانی در راشیتیسم به احتمال زیاد با گذشت زمان به طور خودبهخود اصلاح میشوند، در حالی که این موضوع در مورد بیماری بلانت صدق نمیکند.
دورۀ نقاهت جراحی ساق پا چقدر است؟
این دوره برای هر شخص میتواند متفاوت باشد ولی به طور کلی برای بیشتر بیمارارن ۲ تا ۶ هفته طول میکشد.
آیا بیماری بلانت یک بیماری ژنتیکی است؟
اضافه وزن با فشار زیادی که به مفاصل وارد میکند عامل این بیماری است، اما داشتن سابقۀ خانوادگی این بیماری شانس ابتلا را افزایش میدهد.
بیماری بلانت در بزرگسالان چقدر شایع است؟
معمولاً بلانت در بزرگسالان شایع نیست و در کودکان زیر 10 سال تشخیص داده میشود.
شیوع بیماری بلانت در دنیا چگونه است؟
این بیماری در کودکان آفریقایی و افراد کشورهای اسکاندیناوی بیشتر است.
آیا رابطهای بین بیماری بلانت با جنسیت افراد است؟
با توجه به بررسیهای انجام شده، شواهد قطعی مبنی بر ارتباط مستقیم بین بیماری بلانت و جنسیت افراد وجود ندارد.
آیا کمبود ویتامین D میتواند باعث بیماری بلانت شود؟
خیر، مصرف ویتامین D تنها پس از جراحی میتواند به روند بهبود بیماران کمک کند.
