بیشتر بچهها بین ۱۱ تا ۱۶ ماهگی شروع به راهرفتن میکنند، اما در بعضی از آنها ممکن است راهافتادن تا ۱۸ ماهگی طول بکشد که چنین تأخیری طبیعی است. معمولاً اگر بچه از ۱۸ ماهگی به بعد راه نرود، باید به دنبال یافتن علت آن باشید. در بعضی خانوادهها بچهها عموماً دیر راه میروند و سابقه دیر راهافتادن کودک در پدر و مادر یا بچههای قبلی وجود داشته است. چنین مواردی بیماری تلقی نمیشوند و صرفاً بلوغ کودک به دلایل ژنتیکی یا تأثیرات خانوادگی به تأخیر افتاده است. در موارد دیگر ممکن است اختلالات عصبی یا عضلانی، کمبود ویتامین دی، نرمیاستخوان، کمکاری تیروئید، زایمان زودرس یا اختلالات یادگیری باعث راهنرفتن کودک شود. نحوه درمان دیر راهرفتن کودک، بستگی زیادی به علت آن دارد. پزشک با تشخیص این علت و با درنظرگرفتن سایر شرایط کودک، میتواند روش درمان مناسب را به والدین پیشنهاد کند.
راهنرفتن کودک تا چه زمانی طبیعی است؟
باتوجهبه اینکه رشد کودکان و توسعه مهارتهای حرکتی در آنها با هم متفاوت است، نمیتوان یک عدد دقیق را برای زمان راهرفتن کودک مشخص کرد. بااینحال، انتظار میرود کودکان حداکثر تا ۱۸ ماهگی شروع به راهرفتن کنند. بر اساس اطلاعات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (CDC)، اغلب کودکان بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی شروع به راهرفتن میکنند.
نشانههای تأخیر در راهافتادن کودک
- در ۶ ماهگی کنترل خوبی روی سرخود نداشته باشد.
- تا ۹ ماهگی نتواند بدون کمک بنشیند.
- تا ۱۲ ماهگی نتواند بدون کمک بایستد.
- از ۱۶ تا ۲۳ ماهگی نتواند پیوسته راه برود.
- در ۲ سالگی نتواند بدود.
- در ۳ سالگی نتواند از پله بالا برود.
- دائماً روی پنجه پاها راه برود.
- سایر مراحل رشد حرکتی (مثل غلتزدن یا نشستن) با تأخیر اتفاق بیفتد.
بیشتر مشکلات دیر راهرفتن کودک معمولاً تا ۱۸ ماهگی خودبهخود حل میشود، اما اگر کودک نتواند تا ۱۸ ماهگی بایستد یا راه برود، میتواند نشانهای از تأخیر در راهرفتن او باشد. در چنین شرایطی باید به پزشک مراجعه کنید تا علت اصلی دیر راهرفتن یا راهنرفتن کودک مشخص شود و بر اساس آن، درمان مناسب را انجام دهید.
دلایل دیر راهافتادن کودک
دیر راهرفتن کودک دلایل مختلفی دارد و لزوماً نشانه بیماری نیست. فرآیند رشد کودکان و کسب مهارتهای حرکتی در آنها با هم متفاوت است. حتی ممکن است بدون علت زمینهای خاصی، بعضی از مراحل رشد در یک کودک زودتر یا دیرتر از سایر کودکان اتفاق بیفتد. عوامل محیطی و خانواده نیز تأثیر قابلتوجهی روی مهارتهای حرکتی کودک دارد و باعث میشود بعضی کودکان، مراحل خاصی از رشد مثل چهاردستوپا راهرفتن را تجربه نکنند یا خیلی زود از آن گذر کنند.
معمولاً علت دیر راهافتادن کودک در یکی از دستههای زیر قرار میگیرد.
تاخیر در رشد حرکتی
در بعضی کودکان، مهارتهای حرکتی با تأخیر ایجاد میشود و کودک دیرتر از بقیه یاد میگیرد که چطور بنشیند، غلت بزند یا راه برود. این تأخیر میتواند دلایل مختلفی از جمله مشکلات ژنتیکی یا اختلال در یادگیری داشته باشد، اما گاهی کودک صرفاً اعتمادبهنفس کافی برای راهرفتن ندارد و مطمئن نیست که از عهده این کار برمیآید. بعضی کودکان در حرکات خود محتاطتر عمل میکنند و برای یادگیری راهرفتن بهصورت مستقل، نیاز به زمان بیشتری دارند.
اختلالات ماهیچهای
اختلالات ماهیچهای یکی از رایجترین دلایل دیر راهرفتن کودک محسوب میشوند و هرچه سریعتر برای درمان آنها اقدام شود، احتمال نتیجهبخش بودن درمان هم بیشتر خواهد بود. این بیماریها عمدتاً باعث ضعف عضلات یا رشد ناکافی آنها میشوند و به کودک اجازه نمیدهند بهدرستی راه برود یا تعادل خود را حفظ کند.
دیستروفی
دیستروفی عضلانی یکی از اختلالات ماهیچهای رایج است که معمولاً ریشه ژنتیکی دارد. دیستروفی باعث اختلال رشد ماهیچهها و تحلیل عضلانی میشود. دیستروفی ماهیچهها انواع مختلفی دارد، اما رایجترین فرم آن بیماری دیستروفی عضلانی دوشن است که به دلیل نقص ژنتیکی رخ میدهد.
هایپرتونی
ماهیچهها برای حفظ ساختار بدن در حالت استراحت، باید مقداری قوام داشته باشند و نباید کاملاً شل شوند. این قوام و انقباض خفیف را تونوس یا تون عضلانی مینامند. هایپرتونی یا هیپرتونی یکی از مشکلات ماهیچهای کودکان است که در آن، تونوس بیش از حد ماهیچهها باعث اختلال در حرکت کودک میشود.
در کودکان مبتلا به هایپرتونی، ارتباط بین مغز و اعصاب محیطی و عضلات قطع میشود، بنابراین کودک نمیتواند بهموقع عضلات خود را شل کند و راهرفتن با ماهیچههای خشک و منقبض برای او سخت میشود.
هیپوتونی
هیپوتونی یا هایپوتونی برعکس هایپرتونی است و باعث ضعف عضلانی و شلشدن ماهیچهها میشود. در این اختلال، ماهیچههای بدن در حالت استراحت، قدرت کافی برای نگهداشتن اندامها و حفظ ساختار طبیعی بدن را ندارند و کودک نمیتواند بهخوبی بایستد یا راه برود. هیپوتونی معمولاً یک علت زمینهای دارد و در بعضی سندرومها مثل سندروم داون مشاهده میشود.
عوامل محیطی
عوامل محیطی و نحوه پرورش کودک در یک خانواده میتواند روی دیر راهرفتن او تأثیر داشته باشد. کودک باید فرصت داشته باشد که بازی کند، روی زمین غلت بزند، برای نشستن و ایستادن تلاش کند و مهارتهای حرکتی را کمکم یاد بگیرد. بعضی والدین همیشه کودک را در کالسکه قرار میدهند یا او را زیاد بغل میکنند، بنابراین کودک فرصت کافی برای یادگیری مهارتهای حرکتی و راهرفتن را پیدا نمیکند. گاهی نیز کودکان به دلیل بیماریهای دوره نوزادی باید زمان زیادی را در تخت یا گهواره باشند، به همین دلیل مهارت راهرفتن در آنها دیرتر ایجاد میشود.
سابقه خانوادگی
ممکن است یکی از والدین کودک یا هر دوی آنها سابقه دیر راهرفتن در دوران کودکی را تجربه کرده باشند. در چنین مواردی احتمال دارد فرزند آنها نیز دیرتر از سایر کودکان راه برود. این حالت را لزوماً نمیتوان یک بیماری دانست و صرفاً یک ویژگی ژنتیکی یا خانوادگی محسوب میشود. معمولاً این دسته از کودکان اگر تا ۲ سالگی شروع به راهرفتن کنند، مشکل خاصی برای آنها به وجود نمیآید.
سابقه بارداری و زایمان مادر
در بارداریهای زودرس، معمولاً مراحل بعدی رشد کودک دیرتر اتفاق میافتد و کودک دیرتر راه میرود. بسته به اینکه زایمان چقدر زودتر از موعد انجام شود، میزان تأخیر در راهرفتن کودک نیز متفاوت خواهد بود. معمولاً اگر روند کلی رشد کودک خوب باشد و مشکل خاصی بروز نکند، کودک با یک تأخیر ۲ تا ۳ماهه میتواند راهرفتن را یاد بگیرد. علاوه بر زایمان زودرس، ممکن است مشکلات حین زایمان و فشار به مغز یا نخاع کودک نیز باعث بروز اختلالات حرکتی و دیر راهافتادن کودک در آینده شود.
سابقه بیماری کودک
بیماریهای کودک لزوماً ژنتیکی نیست و ممکن است بروز یک بیماری در دوران نوزادی، باعث دیر راهرفتن کودک شود. برای مثال، هیپوتیروئیدیسم یا کمکاری تیروئید یکی از عوامل مهمی است که میتواند با تضعیف ماهیچهها، مراحل رشد حرکتی و راهرفتن کودک را به تأخیر بیندازد. علاوه بر این، کمبود کلسیم و ویتامین دی یا بعضی بیماریهای کلیوی در کودک میتواند باعث بروز بیماریهایی مثل راشیتیسم یا نرمیاستخوان شود. این بیماری باعث تأخیر در راهرفتن کودک میشود، اما اگر به مراحل پیشرفته نرسیده باشد و زود درمان شود، کودک میتواند راهرفتن را بدون مشکل یاد بگیرد.
پیشگیری از تأخیر در راهافتادن کودک
برای پیشگیری از دیر راهافتادن کودک، در وهله اول باید به او فرصت بدهید تا برای راهرفتن تلاش کند و بهمرورزمان آن را یاد بگیرد. اگر همیشه کودک را با کالسکه جابهجا کنید یا همه چیز را در دسترس او قرار دهید تا نیاز به تحرک نداشته باشد، کودک نمیتواند مهارتهای حرکتی خود را پرورش دهد. ممکن است بعضی کودکان کنجکاوی و ریسکپذیری لازم برای راهرفتن، زمینخوردن یا تجربهکردن حرکات جدید را نداشته باشند، بنابراین شما بهعنوان والدین باید فرصت لازم برای تجربه آنها را در اختیار کودک قرار دهید.
کمک به کودک برای تمرین مهارتهایی مثل نشستن، غلتزدن روی زمین، تلاش برای بلندشدن از زمین یا راهرفتن با تکیه به دیوار و وسایل خانه، میتواند به تقویت عضلات پا و کمر کودک کمک کند. این مهارتها پیشنیاز راهرفتن محسوب میشوند و یادگیری بهموقع آنها میتواند نقش مهمی در پیشگیری از دیر راهرفتن کودک داشته باشد.
روشهایی برای کمک به راهرفتن کودک
برای کمک به راهرفتن کودک میتوانید تمرینات و فعالیتهای مختلفی انجام دهید تا کودک بتواند پیشنیازهای لازم برای راهرفتن را کسب کند. با کسب مهارتهایی مثل نشستن، ایستادن و حفظ تعادل، کودک آمادگی و اعتمادبهنفس لازم برای راهرفتن را به دست میآورد.
برای مثال:
- میتوانید اسباببازیهای کودک را کمی دورتر از دسترس او قرار دهید تا مجبور شود برای برداشتن آنها جابهجا شود و در این فرایند ماهیچه هایش به طور طبیعی کشیده و تقویت شوند.
- اگر کودک شما توانایی نشستن بدون کمک را پیدا کرده است، میتوانید او را روی یک صندلی بدون پشتی یا چهارپایه کوچک بنشانید، طوری که پاهای او روی زمین قرار داشته باشد. سپس از او بخواهید خم شود و یک اسباببازی را از روی زمین بردارد و دوباره به حالت نشسته برگردد. با این کار، ماهیچههای کودک تقویت میشود و یاد میگیرد که چطور باید تعادل خود را حفظ کند.
- میتوانید کودک را کنار یک مبل یا نیمکت قرار دهید، یکدست او را بگیرید و اجازه دهید با تکیهدادن دست دیگر به مبل، تعادل خود را حفظ کند. به آرامی کودک را جلو و عقب ببرید تا راهرفتن را تمرین کند و بعداً بتواند بدون کمک شما این کار را انجام دهد.
- میتوانید پشت کودک بایستید، دستتان را پشت بازوهای او قرار دهید و بهنوبت به سمت جلو هل دهید. با این کار، پاهای او بهصورت طبیعی حرکت میکند و میتواند تمرین خوبی برای راه رفتن باشد.
درمان
برای درمان دیر راهرفتن کودک، باید ابتدا دلیل آن مشخص شود. ممکن است دیر راهرفتن کودک به دلایل محیطی و خانوادگی رخداده باشد که اغلب این موارد بهراحتی قابلحل هستند. همچنین ممکن است یک کودک تمام مراحل رشد حرکتی را بهصورت طبیعی طی کرده باشد و فقط در راهرفتن او تأخیر ایجاد شده باشد. در چنین شرایطی ممکن است پزشک به شما فرصت بیشتری بدهد تا شاید کودک با کمی تمرین و مراقبت بیشتر، راهرفتن را یاد بگیرد. در سایر موارد نیز درمانهای مختلفی وجود دارد که اگر بهموقع برای انجام آنها اقدام کنید، شانس بهبودی و راهرفتن کودک شما بسیار بیشتر خواهد بود.
تغذیه
تغذیه مناسب نقش مهمی در رشد و استحکام ماهیچهها و استخوانهای کودک دارد. کمبود بعضی ویتامینها و مواد مغذی باعث ضعف ماهیچهها یا نرمیاستخوانهای کودک میشود. شیر مادر، لبنیات، حبوبات، مغزهای مختلف بهصورت آسیابشده و غلاتی مثل جو دو سر، منابع خوبی برای تأمین کلسیم، ویتامین دی، پروتئین، منیزیم و ویتامینهای B هستند. اغلب اختلالات مرتبط با تغذیه اگر در همان مراحل اولیه درمان شوند، مشکل چندانی برای راهرفتن کودک ایجاد نمیکنند. برای مثال، کمبود کلسیم و ویتامین دی میتواند باعث بیماری راشیتیسم یا نرمیاستخوان شود، اما اگر بیماری پیشرفت زیادی نکرده باشد امکان درمان و برگشتن کودک به شرایط عادی وجود دارد.
کاردرمانی
کاردرمانی به کودک کمک میکند که مراحل مختلف رشد و مهارتهای حرکتی موردنیاز را یاد بگیرد. در جلسه اول کاردرمانی، درمانگر یک ارزیابی کلی از وضعیت کودک انجام میدهد تا مشخص شود که تواناییهای کودک چیست و چه مهارتهایی باید در او پرورش داده شود. درمانگر با مشاهده حرکات کودک و رفتارهای او هنگام بازیکردن، مهارتهای حرکتی او را بررسی میکند. بعد از ارزیابی، یک برنامه درمانی تنظیم میشود که اهداف کاردرمانی در آن مشخص شده است.
در جلسات بعدی، فعالیتهایی برای پرورش مهارتهای کودک انجام میشود و سعی بر این است که فعالیتها برای کودک جذاب و سرگرمکننده باشند. بازیکردن، تمریناتی برای تقویت عضلات کودک، تمرین حفظ تعادل هنگام راهرفتن یا استفاده از دستگاهها و وسایل کمکی برای راهرفتن از جمله کارهایی است که در یک جلسه کاردرمانی انجام میشود. فعالیتها و تمرینات هر جلسه بر اساس نیازها و شرایط کودک انجام میشود و در تمام کودکان یکسان نیست؛ بنابراین تعداد جلسات کاردرمانی باید بر اساس نیاز کودک و با مشورت درمانگر مشخص شود.
فیزیوتراپی
فیزیوتراپی کودکان به دلایل مختلفی از جمله مشکلات ماهیچهای و استخوانی، بیماریهای ژنتیکی، یا اختلالات حرکتی مرتبط بامغز و اعصاب تجویز میشود. تمرینات و اقدامات درمانی که در فیزیوتراپی انجام میشود، به انعطافپذیری و تقویت ماهیچههای کودک، چابکی و حفظ تعادل در هنگام راهرفتن یا دویدن کمک میکند. نحوه انجام فیزیوتراپی و تعداد جلسات آن، برای هر کودک متفاوت است و به نیاز کودک و تجهیزات موجود در مرکز فیزیوتراپی بستگی دارد.
اقدامات درمانی در فیزیوتراپی کودکان میتواند شامل موارد زیر باشد.
- الکترو تراپی: الکترو تراپی یکی از روشهای درمانی رایج برای رفع درد و کاهش ضعف عضلانی است. در این روش، از یک جریان الکتریکی ضعیف برای تقویت عضلات، کاهش درد و کاهش گرفتگی عضلات استفاده میشود. الکترو تراپی کودکان و جریان الکتریکی مورداستفاده در آن بهگونهای است که کودک احساس درد یا ناراحتی نداشته باشد.
- تمرین و ورزش: تمرینات ورزشی، حرکات کششی و استفاده از تجهیزاتی مثل توپ و حلقه، نقش مهمی در تقویت عضلات کودک، بهبود تعادل و هماهنگی اندامهای مختلف او دارد. معمولاً تمرینات فیزیوتراپی بهصورت یک بازی یا فعالیت سرگرمکننده انجام میشود تا کودک تمایل بیشتری به انجام آنها داشته باشد.
- آبدرمانی: آبدرمانی یکی از روشهای فیزیوتراپی کودکان است که در یک استخر کمعمق با نظارت فیزیوتراپیست انجام میشود. شناور شدن در آب باعث برداشتهشدن فشار جاذبه زمین از روی عضلات و مفاصل میشود، به همین دلیل انجام تمرینات فیزیوتراپی در آب برای کودکان راحتتر است. آبدرمانی برای کودکان مثل یک جلسه بازی و سرگرمی در آب به نظر میرسد و به همین دلیل تمایل بیشتری به انجام آن دارند.
- حرکات پسیو یا غیرفعال: در این روش درمانی، فیزیوتراپیست بهجای کودک حرکات را انجام میدهد و کودک نقش فعالی در انجام آنها ندارد. بهعبارتدیگر فیزیوتراپیست با حرکتدادن دستها، پاها یا سایر قسمتهای بدن کودک به او تمرین میدهد. این روش معمولاً برای کودکانی انجام میشود که هنوز توانایی انجام حرکات را بهصورت مستقل ندارند و با این کار علاوه بر تقویت عضلات، نحوه انجام صحیح آنها را نیز یاد میگیرند.
سؤالات متداول
آیا استفاده از واکر برای راهرفتن کودک خوب است؟
واکر یا روروئک به حفظ تعادل کودک کمک میکند، اما لزوماً باعث زودتر راهرفتن کودک نمیشود و حتی ممکن است آن را به تأخیر بیندازد. برای کودک بهتر است که با بازیکردن، غلتزدن، تلاش برای بلندشدن از زمین، تکیه به دستها و انداختن وزن بدن روی پاها راهرفتن را یاد بگیرد.
آیا تحرک نداشتن باعث دیر راهرفتن کودک میشود؟
بله. کودکانی که بهاندازه کافی تحرک نداشته باشند و بازی نکنند، فرصت یادگیری مهارتهای حرکتی را پیدا نمیکنند و احتمال ضعیفشدن ماهیچههای آنها وجود دارد. به همین دلیل ممکن است راهرفتن آنها به تأخیر بیفتد.
آیا ترس از زمین خوردن میتواند باعث دیر راهرفتن کودک شود؟
بله. ممکن است بعضی کودکان از زمینخوردن بترسند و این ترس مانع تلاش آنها برای راهرفتن شود. در چنین مواردی، تشویق و حمایت عاطفی کودک میتواند به غلبه بر ترس او کمک کند.
آیا مشکلات بینایی میتواند روی راهرفتن کودک تأثیر بگذارد؟
مشکلات بینایی میتوانند در هماهنگی بین چشم و اندامهای کودک اختلال ایجاد کنند. در این صورت ممکن است کودک برای حفظ تعادل دچار مشکل شود و راهرفتن را دیرتر یاد بگیرد.
آیا کودکانی که دیرتر مینشینند، دیرتر راه میروند؟
دیرتر نشستن لزوماً دلیل اصلی دیر راهرفتن کودک نیست، اما چون مهارتهای حرکتی کودک به هم وابستهاند ممکن است کودکانی که دیرتر مینشینند، راه رفتن را با کمی تأخیر یاد بگیرند.
آیا اسباببازیهای متحرک به راهرفتن کودک کمک میکنند؟
اسباببازیهای متحرک میتوانند به کودک انگیزه بدهند که به دنبال آنها حرکت کند. تلاش کودک برای برداشتن یا دنبالکردن اسباببازیها میتواند به تحرک اندامها و تقویت عضلات نیز کمک کند.
آیا استفاده از تبلت و موبایل باعث دیر راهرفتن کودک میشود؟
استفاده طولانیمدت از تبلت یا موبایل باعث میشود که کودک تمایل کمتری به تحرک و تلاش برای راهرفتن داشته باشد. به همین دلیل کودک دیرتر راهرفتن را یاد میگیرد و احتمال ضعیفشدن عضلات به دلیل کمتحرکی نیز وجود دارد.
