عقبزدگی زانو یا ژنو رکورواتوم حالتی است که در آن زانو بیش از حد طبیعی به سمت عقب خم میشود و زاویهدار است. این عارضه معمولا به دلیل ضعف در رباطهای اطراف مفصل زانو، یا ضعف عضلات چهارسر ران و همسترینگ رخ میدهد. عقبزدگی زانو به خودی خود خطرناک نیست، اما اگر به موقع تشخیص و درمان نشود، میتواند به مرور زمان فشار زیادی روی مفصل زانو وارد کند و مشکلات بیشتری مانند پارگی رباطها یا آسیبدیدگی غضروفها را ایجاد کند. برای درمان این عارضه در مراحل خفیف تا متوسط، معمولاً از روشهای غیرتهاجمی مثل ورزش، فیزیوتراپی، بریس و کفش طبی استفاده میشود.
دلایل ایجاد عقبزدگی زانو
عقبزدگی زانو ممکن است به دلایل مختلفی رخ دهد که این دلایل میتوانند ژنتیکی یا اکتسابی باشند. در ادامه به مهمترین این دلایل اشاره شده است.
- ضعف عضلات: زمانی که عضلات اطراف زانو، چهار سر ران یا همسترینگ بهاندازه کافی قوی نباشند، نمیتوانند زانو را در موقعیت صحیح نگه دارند و در نتیجه، زانو ممکن است تحت فشار وزن بدن به سمت عقب خم شود. این نوع عقبزدگی زانو ممکن است در هر سنی در طول زندگی رخ دهد.
- اختلالات مادرزادی: این اختلالات معمولاً به دلیل ناهنجاریهای ساختاری در مفصل زانو یا عضلات اطراف آن ایجاد میشوند. اختلالات مادرزادی که باعث عقبزدگی زانو میشوند شامل: ضعف عضلات، شلی رباطها، ناهنجاری استخوانی، اختلاف طول پاها و اختلالات عصبی است. این نوع عقبزدگی از بدو تولد ظاهر میشود و ممکن است میزان خم شدن زانو به سمت عقب بسیار زیاد باشد.
- اختلالات رشد: اختلالات رشد معمولا در اثر مشکلات هورمونی یا تغذیهای در کودکان رخ میدهد و منجر به مشکلاتی در رشد استخوانها، مفاصل و عضلات شده و باعث ایجاد عقبزدگی زانو میشوند. این نوع عقبزدگی در سنین رشد کودک ظاهر میشود و زانو ممکن است تا ۱۰ درجه به عقب خم شود.
- بیماریها: بعضی از بیماریهای عصبی مانند فلج مغزی و آسیبهای نخاعی میتوانند بر روی کنترل عضلات زانو تأثیر گذاشته و به عقبزدگی زانو منجر شوند. این نوع عقبزدگی معمولا در سنین کودکی ظاهر میشود و با رشد بدن کودک شدت مییابد.
- آسیبها: آسیب رسیدن به رباطهای صلیبی قدامی و خلفی که مسئول ثبات مفصل زانو هستند در ورزشکاران یا کودکان میتواند باعث عقبزدگی زانو شود. این نوع عقبزدگی ممکن است در هر سنی رخ دهد و میزان عقبزدگی بسته به شدت آسیب متفاوت است.
- آرتروز شدید زانو: آرتروز با تخریب غضروفهای مفصل زانو، باعث سایش و کاهش فضای بین استخوانها میشود. این امر منجر به ناپایداری مفصل و در نتیجه احتمال عقبزدگی زانو میشود. همچنین، آرتروز میتواند باعث ضعف عضلات اطراف زانو شده که این ضعف نیز در بروز عقبزدگی نقش دارد.
افراد مستعد ابتلا به عقبزدگی زانو
عقبزدگی زانو یک عارضه شایع در میان کودکان، و همچنین ورزشکارانی است که دچار حوادث ورزشی شدهاند. با اینحال افراد دیگری نیز در معرض این عارضه هستند.
- افراد مبتلا به اختلالات عصبی–عضلانی: اختلالاتی مانند فلج مغزی یا دیستروفی با تأثیر بر کنترل اعصاب روی عضلات، باعث مختل شدن تعادل و هماهنگی حرکتی زانو میشوند. این اختلالات میتوانند باعث ضعف عضلات اطراف زانو، کاهش حسپذیری در عمق زانو و در نتیجه ناپایداری مفصل شده و احتمال عقبزدگی زانو را افزایش دهند.
- افراد مبتلا به ضعف عضلات اطراف زانو: ضعف عضلات بهخصوص عضلات چهارسر ران و همسترینگ، باعث کاهش پایداری مفصل زانو میشوند. این ضعف اجازه میدهد که زانو بیش از حد به عقب خم شود و در نتیجه، عقبزدگی زانو رخ دهد.
- افراد مبتلا به بیماریهای مفصلی و استخوانی: در افراد مبتلا به بیماریهایی مانند آرتروز یا روماتیسم مفصلی، تخریب غضروفها و ایجاد التهاب در مفصل زانو و تضعیف ساختار و ناپایداری آن، به کشیدگی و آسیب رباطهای اطراف زانو منجر شده و در نتیجه احتمال عقبزدگی زانو را افزایش مییابد.
- افراد سالمند و زنان: سن و جنسیت به طور مستقیم باعث عقبزدگی زانو نمیشوند، اما میتوانند عوامل خطر را تشدید کنند. افراد مسنتر به دلیل تحلیل رفتن غضروفها بیشتر مستعد آرتروز و در نتیجه ناپایداری زانو هستند. همچنین، دختران جوان به دلیل تفاوتهای آناتومیکی و هورمونی بیشتر در معرض پارگی رباط صلیبی قدامی و در نتیجه عقبزدگی زانو قرار دارند.
- افراد دارای اضافه وزن: در افرادی که اضافه وزن شدید دارند فشار زیادی بر مفاصل، به ویژه زانوها وارد میشود. این فشار اضافی میتواند به سایش غضروفها و ضعیف شدن عضلات اطراف زانو منجر شود. در نتیجه، زانوها ممکن است پایدار نباشند و به سمت عقب خم شوند که به آن عقبزدگی زانو میگویند.
- افرادی که کفشهای نامناسب میپوشند: افرادی که از کفشهای نامناسب استفاده میکنند با ایجاد عدم تعادل در پاها و زانوها، فشار را بر روی مفاصل زانو افزایش میدهند. این فشار اضافی میتواند به مرور زمان باعث کشش بیش از حد رباطها و ضعف عضلات شود که در نتیجه منجر به ناپایداری زانو و افزایش احتمال عقبزدگی آن میشود.
جلوگیری از پیشرفت عقبزدگی زانو
تشخیص به موقع عقبزدگی زانو در هر سنی و به ویژه در کودکان و نوجوانان در حال رشد بسیار مهم است، چراکه عدم درمان بهموقع، میتواند به مشکلات جدیتری مانند آرتروز، آسیبهای غضروفی و محدودیت حرکتی منجر شود. والدین باید به علائمی مانند درد زانو، تورم، احساس ناپایداری، و خستگی زودهنگام توجه کنند و در صورت مشاهده هر یک از این علائم، کودک را به پزشک متخصص ارتوپد نشان دهند. پس از معاینه و تصویربرداری، معمولا اولین و رایجترین اقدام تجویز استفاده از بریس و کفش طبی است که تا حد زیادی به جلوگیری از پیشرفت عقبزدگی زانو و درمان آن کمک میکند.
- استفاده از کفش طبی: یکی از مؤثرترین روشها برای جلوگیری از پیشرفت عقبزدگی زانو، استفاده از کفش طبی با پشتیبانی مناسب قوس پا و پاشنه است که به توزیع یکنواخت فشار روی مفاصل زانو کمک میکند.
- استفاده از بریس: بریس با ایجاد ثبات در مفصل زانو و محدود کردن حرکت بیش از حد آن، از آسیب بیشتر به رباطها و غضروف جلوگیری کرده و به این ترتیب از پیشرفت عقبزدگی زانو ممانعت میکند.
- فیزیوتراپی: فیزیوتراپی با تقویت عضلات اطراف زانو و بهبود تعادل، از فشار بیش از حد بر مفصل زانو جلوگیری کرده و انجام تمرینات کششی و اصلاح الگوهای حرکتی نادرست، از پیشرفت عقبزدگی جلوگیری میکند.
- اجتناب از فعالیتهای سنگین: اجتناب از فعالیتهای سنگین و پر فشار، به کاهش التهاب و آسیبهای بیشتر کمک کرده و از پیشرفت عقبزدگی زانو جلوگیری کرده و به مفصل زانو فرصت استراحت و ترمیم داده میشود و این امر از تشدید عقبزدگی زانو جلوگیری میکند.
- کنترل وزن: کنترل وزن، فشار وارده بر مفاصل، به ویژه زانو را کاهش داده و از پیشرفت آسیبهای غضروفی و در نتیجه، عقبزدگی زانو جلوگیری میکند. همچنین کاهش وزن، تعادل عضلانی را بهبود بخشیده و از فشار بیش از حد بر رباطها و تاندونهای زانو میکاهد که این امر، خطر عقبزدگی زانو را کاهش میدهد.
- درمان بیماریهای زمینهای: درمان بیماریهایی که باعث عقبزدگی زانو میشوند، مانند آرتروز یا مشکلات عضلانی اسکلتی میتواند به تقویت زانو و جلوگیری از بدتر شدن وضعیت کمک کند.
علائم عقبزدگی زانو
عقبزدگی خفیف زانو ممکن است علائمی ایجاد نکند یا علائم موقتی مانند خستگی پاها را ایجاد کند، درصورتیکه عقبزدگی زانو که در اثر حوادث ورزشی بهصورت ناگهانی ایجاد میشود، علائم شدید و ناراحتکنندهای دارد. شدت علائم عقبزدگی زانو به عوامل مختلفی مانند علت ایجاد عقبزدگی، استحکام استخوان و مفاصل فرد، و فعالیتهای او بستگی دارد. افراد مبتلا به عقبزدگی زانو ممکن است یک یا چند علامت از علائم زیر را تجربه کنند. اگر این علائم را تجربه میکنید، بهتر است به پزشک متخصص مراجعه کنید تا تشخیص دقیق و درمان مناسب برای شما انجام شود.
نوع راه رفتن
عقبزدگی زانو نه تنها دردناک است بلکه میتواند الگوی راه رفتن فرد را هم تا حد زیادی تحت تأثیر قرار دهد. یکی از شایعترین علائم عقبزدگی زانو، لنگیدن است چراکه فرد برای اجتناب از فشار بر روی زانوی آسیبدیده، ممکن است وزن خود را به پای دیگر منتقل کند و با لنگیدن راه برود.
به دلیل محدودیت در خم شدن زانو، افراد مبتلا به عقبزدگی زانو ممکن است هنگام راه رفتن زانوی خود را به اندازه کافی خم نکنند و این امر باعث تغییر در طول گام و کاهش سرعت راه رفتن شود. فرد برای جبران عقبزدگی زانو، فرد ممکن است تغییراتی در وضعیت بدن خود ایجاد کند، مانند خم شدن به جلو یا چرخاندن لگن، که این تغییرات میتوانند منجر به ایجاد فشار اضافی بر مفاصل دیگر بدن، از جمله مفاصل ران و مچ پا شوند.
عقبزدگی زانو میتواند باعث شود که فرد با قدمهای کوتاهتر و آهستهتر راه برود و تعادل خود را از دست بدهد. در طولانی مدت، این تغییرات در الگوی راه رفتن ممکن است باعث آرتروز زودرس، درد مزمن در قسمتهای مختلف بدن و افزایش خطر زمین خوردن شوند.
شکل پا در حالت ایستاده
یکی از بارزترین علائم عقبزدگی زانو، شکل پاها در حالت ایستاده است. در این وضعیت، زانوها به سمت عقب خم میشوند. در برخی موارد، استخوان کشکک در افراد مبتلا به عقبزدگی زانو، بیشتر از حد معمول برجسته به نظر میرسد و زاویه بین ران و ساق پا در این افراد بیشتر از حالت طبیعی (۱۳۵ درجه) است.
برای جبران عقبزدگی زانو، افراد ممکن است لگن خود را به سمت جلو یا عقب متمایل کنند که این امر میتواند بر روی انحنای ستون فقرات نیز تأثیر بگذارد. فشار مداوم بر مفاصل در اثر تغییر در وضعیت پاها در حالت ایستاده میتواند باعث خستگی زودهنگام، درد مزمن زانو، ساق پا و کمر شود. همچنین عدم تعادل در توزیع وزن بر روی مفاصل میتواند باعث ساییدگی غضروفها و در نتیجه آرتروز زودرس شود.
نوع نشستن
عقبزدگی زانو، میتواند تأثیر قابلتوجهی بر الگوی نشستن فرد بگذارد. یکی از اصلیترین مشکلات افراد مبتلا، دشواری در خمکردن کامل زانو است که باعث میشود نشستن روی صندلیهای کوتاه یا زمین دشوار برای آنها شود. برای جبران عدم توانایی در خمکردن کامل زانو، افراد مبتلا به عقبزدگی زانو مجبور میشوند هنگام نشستن کمر خود را بیش از حد خم کنند. این وضعیت در درازمدت به افزایش فشار بر روی ستون فقرات و ایجاد درد در ناحیه کمر منجر میشود.
وضعیت نامناسب نشستن به دلیل عقبزدگی زانو میتواند بر گردش خون در پاها تأثیر بگذارد و باعث بیحسی یا گزگز پاها شود. در این وضعیت، عضلات اطراف زانو و لگن به دلیل عدم استفاده صحیح، ضعیفتر میشوند و تعادل بدن را تحتتأثیر قرار میدهند، بنابراین، اصلاح الگوی نشستن در افراد مبتلا به عقبزدگی زانو، یکی از مهمترین بخشهای درمان این عارضه است.
تست تشخیص عقبزدگی زانو در خانه
درصورتیکه علائمی در زانوی خود احساس میکنید و مشکوک به عقبزدگی زانو هستید، چند تست ساده وجود دارد که میتوانید در منزل انجام دهید تا از ابتلا به این عارضه اطمینان حاصل کنید و متوجه شوید که آیا برای بررسی بیشتر نیاز به مراجعه به یک متخصص دارید یا خیر.
- تست آینه: جلوی یک آینه به پهلو بایستید و به پاهای خود نگاه کنید. ساق پا، زانو و رانهای هر دو پا باید در یک راستا قرار داشته باشند. در صورتی که زانو و ساق یک یا هر دو پا کمی عقب از استخوان ران قرار داشته باشد شما دچار عقبزدگی زانو شدهاید.
- تست تحمل وزن: در این تست سعی کنید روی یک پا بایستید و تعادل خود را حفظ کنید. اگر قادر به تحمل وزن روی یک یا هر دو پای خود نیستید و احساس میکنید زانو به عقب کشیده میشود، ممکن است به علت عقبزدگی زانو باشد. اگر بتوانید روی یک پا بایستید و تعادل داشته باشید، این نشانه خوبی است.
- حساسیت به لمس: بافت اطراف زانو را فشار دهید و اگر احساس درد در پشت زانوی خود داشتید ممکن است به علت آسیب به رباط خلفی و تاندونهای زانو باشد که منجر به عقبزدگی زانو میشود.
- فرورفتگی کشکک زانو: در حالت نشسته یا ایستاده ساق پای خود را راست نگه دارید اگر کشکک زانو به سمت داخل کشیده شود و عقبتر از استخوان ران قرار گیرد یا در پشت زانو تورمی مشاهده کردید، ممکن است نشانه عقبزدگی زانو باشد.
تشخیص دقیق
تشخیص دقیق علت عقبزدگی زانو برای انتخاب روش درمانی مناسب بسیار مهم است. تشخیص دقیق عقبزدگی زانو نیازمند بررسیهای تخصصی توسط پزشک متخصص در یک کلینیک تخصصی دارد. پزشک پس از آنالیز راه رفتن، زانوی شما را معاینه میکند تا دامنه حرکتی، قدرت عضلات، وجود هرگونه التهاب یا درد را بررسی کند. همچنین، پزشک هرگونه تغییر شکل در زانو و میزان انحراف آن را از راستای ران و ساق پا را بررسی خواهد کرد. پزشک در مورد علائم شما، فعالیتهای روزانه، آسیبهای قبلی و هرگونه بیماری زمینهای سؤال میپرسد و برای بررسی دقیقتر وضعیت زانو، ممکن است آزمایشهای تصویربرداری زیر را تجویز کند.
- رادیوگرافی (اشعه ایکس): برای بررسی وضعیت استخوانها و تشخیص هرگونه تغییر شکل یا آسیب
- ام آر آی: برای بررسی دقیق بافتهای نرم مانند رباطها، تاندونها و غضروف
- سی تی اسکن: برای بررسی دقیقتر استخوانها و تشخیص هرگونه شکستگی یا ترکخوردگی
ورزش برای درمان عقبزدگی زانو
ورزشهای مخصوص میتوانند به تقویت عضلات اطراف زانو، بهبود ثبات مفصل و کاهش احتمال آسیب مجدد کمک کنند. مزایای ورزش برای عقبزدگی زانو شامل: تقویت عضلات اطراف زانو و بهبود ثبات مفصل، کاهش درد و التهاب، بهبود عملکرد زانو، کاهش احتمال آسیب مجدد است. قبل از شروع هر برنامه ورزشی، حتماً با پزشک یا فیزیوتراپ خود مشورت کنید، آنها میتوانند برنامهای مناسب برای شما طراحی کنند. اگر در حین انجام تمرینات احساس درد کردید، بلافاصله تمرین را متوقف کنید. به طور کلی، مدت زمان فیزیوتراپی برای عقبزدگی زانو میتواند از چند هفته تا چند ماه متغیر باشد. در ابتدا، ممکن است تمرینات به صورت روزانه و با شدت کم انجام شوند و به مرور زمان، با بهبود وضعیت، شدت و مدت زمان تمرینات افزایش مییابد.
اسکوات
اسکوات یکی از تمرینات قدرتی بسیار مؤثر برای تقویت عضلات پایین تنه، به ویژه عضلات چهارسر ران و همسترینگ است. این عضلات نقش بسیار مهمی در ثبات و عملکرد زانو دارند. بنابراین، انجام اسکوات به صورت صحیح و تحت نظر متخصص میتواند به درمان عقبزدگی زانو کمک شایانی کند. انجام اسکوات به بهبود تعادل و هماهنگی بدن کمک میکند. تعادل باعث میشود که زانو در حین حرکت بهتر کنترل شده و از آسیبهای احتمالی محافظت شود.
- نحوهٔ انجام حرکت: برای انجام اسکوات، بایستید و پاها را به اندازه عرض شانه باز کنید. به نقطهای در مقابل خود نگاه کنید تا سر و گردن در حالت طبیعی قرار بگیرند. کمر را صاف نگه دارید و قوس طبیعی آن را حفظ کنید. زانوها را خم کنید و باسن را به سمت عقب حرکت دهید، انگار میخواهید روی صندلی بنشینید. زانوها نباید از نوک انگشتان پا جلوتر بروند. تا جایی پایین بروید که رانها موازی با زمین شوند یا کمی پایینتر. با فشار بر روی پاشنه پاها، به آرامی به حالت ایستاده برگردید.
تبدیل تمرین به بازی، اسکوات قورباغهای
حرکت اسکوات ممکن است برای کودک کمی دشوار باشد و زود او را خسته کند. اما تبدیل کردن این حرکت اصلاحی به یک بازی کمک میکند تا او زمان بیشتری را برای انجام این حرکت بگذارد.
- نحوه بازی: از فرزند خود بخواهید که مثل یک قورباغه روی زمین چمباتمه بزند، به طوری که دستها روی زمین برای حفظ تعادل قرار بگیرند. بعد از چند ثانیه که در این حالت ماند، از او بخواهید مثل قورباغه بپرد.
- چطور کمک میکند؟ این حرکت، عضلات اطراف زانو را هدف قرار میدهد و به افزایش انعطافپذیری کمک میکند. عمل پریدن هم باعث بهبود هماهنگی و تعادل میشود.
تمرین بلند کردن پا
تمرین بلند کردن پا در حالت خوابیده با تقویت عضلات جلو و پشت ران، عضلات اطراف زانو و عضلات ساق پا باعث میشود که از زانو حمایت بیشتری شده و در هنگام ایستادن کمتر به عقب خم شود.
- نحوهٔ انجام حرکت: به پشت روی زمین دراز بکشید. یک زانوی خود را خم کنید و پای دیگر را صاف نگه دارید. پای صاف را از زمین بلند کنید. در این حالت ۳ تا ۵ ثانیه نگه دارید. به آرامی پای خود را پایین بیاورید و روی زمین قرار دهید. تمرین را برای پای دیگر نیز انجام دهید. ۸ تا ۱۰ بار روی هر پا تکرار کنید.
تبدیل تمرین به بازی، موشک پرتاپ پا
هنگام انجام حرکت بلند کردن پا، کودک ممکن است به بازی مشغول شود و حرکات دیگری را انجام دهد. با تبدیل کردن این حرکت اصلاحی به یک بازی که در آن پای کودک مثل یک موشک به سمت آسمان حرکت میکند، میتواند بیشتر برای او ترغیبکننده باشد.
- نحوه بازی: کودک را به پشت بخوابانید، به طوریکه یک پای او خمیده و پای دیگر صاف باشد. از کودک بخواهید تا پای صاف خود را به سمت سقف بلند کند، انگار که یک موشک در حال پرتاب است، سپس به آرامی آن را پایین بیاورد. بعد از او بخواهید هر بار که پای خود را بالا میبرد، تصور کند یک موشک در حال پرتاب به فضا است. هر پرتاب موشک، کودک را به کشف سیارات جدید نزدیکتر میکند.
- چطور کمک میکند؟ تقویت عضلات چهار سر ران و ایجاد انگیزه و هیجان در کودک با استفاده از موضوع سفر فضایی.
تمرین خم کردن پا از پشت
تمرین خم کردن پا از پشت با تقویت عضلات اطراف زانو و همسترینگ به حفظ تعادل و استقامت زانو کمک کرده و از عقبزدگی آن جلوگیری میکند.
- نحوهٔ انجام حرکت: کنار یک صندلی بایستید و پشتی آن را با دو دست نگه دارید. وزن خود را روی یک پای خود قرار دهید. پاشنه پای دیگر را آنقدر بالا بیاورید تا باسن شما را لمس کند و سپس روی پنجه پای دیگر بالا بیایید. قبل از پایین آوردن ساق پا، ۳ تا ۵ ثانیه در این حالت بمانید. تمرین را روی پای دیگر خود انجام دهید. تمرین را ۸ تا ۱۰ بار روی هر پا تکرار کنید.
تبدیل تمرین به بازی، رسیدن به ستارهها
هنگام انجام حرکت بلند کردن پا، کودک ممکن است به بازی مشغول شود و حرکات دیگری را انجام دهد. با تبدیل کردن این حرکت اصلاحی به یک بازی که در آن پای کودک مثل یک موشک به سمت آسمان حرکت میکند، میتواند بیشتر برای او ترغیبکننده باشد.
- نحوه بازی: کودک را به پشت بخوابانید، به طوری که یک پای او خمیده و پای دیگر صاف باشد. از کودک بخواهید تا پای صاف خود را به سمت سقف بلند کند، انگار که یک موشک در حال پرتاب است، سپس به آرامی آن را پایین بیاورد. بعد از او بخواهید هر بار که پای خود را بالا میبرد، تصور کند یک موشک در حال پرتاب به فضا است. هر پرتاب موشک، کودک را به کشف سیارات جدید نزدیکتر میکند.
- چطور کمک میکند؟ تقویت عضلات چهار سر ران و ایجاد انگیزه و هیجان در کودک با استفاده از موضوع سفر فضایی.
تکرار حرکت خم کردن پا از پشت ممکن است برای کودک کسلکننده باشد و تمایلی به انجام آن نداشته باشند. این بازی که با همراهی والدین یا مربی انجام میشود، کمک میکند تا کودک انگیزه بیشتری برای انجام این حرکت اصلاحی داشته باشد.
- نحوهٔ انجام بازی: در این بازی، کودک باید پاشنه پای خود را به باسن برساند و همزمان با هر حرکت، یک ستاره خیالی را از آسمان بگیرد. مربی یا والدین نقش راوی بازی را دارند و به کودک میگویند که چه تعداد ستاره باید جمع کند. هر بار که کودک به درستی حرکت را انجام دهد و در حالت بالا نگه داشتن پا به مدت ۳ تا ۵ ثانیه باقی بماند، یک ستاره دریافت میکند.
- چطور کمک میکند؟ این بازی علاوه بر تقویت عضلات پا و زانو، باعث افزایش انگیزه و تمرکز کودک میشود. این بازی همچنین باعث تقویت تعادل و ثبات عضلات میشود.
تمرین پله
تمرین پله یکی از تمرینات کارآمد و ساده برای تقویت عضلات پایین تنه و جلوگیری از عقب زدگی زانو است. با بالا رفتن از پلهها، عضلات مختلفی درگیر میشوند و به طور همزمان تقویت میشوند.عضلاتی که با تمرین پله تقویت میشوند شامل عضلات چهارسر ران، عضلات باسن، عضلات ساق پا و عضلات هسته مرکزی بدن است.
- نحوهٔ انجام حرکت: کنار یک پله یا چهارپایه بایستید. یک پای خود را بالای پله قرار دهید. پای دیگر را بالا بیاورید. قبل از پایین آوردن پا، در این حالت به مدت ۳ تا ۵ ثانیه نگه دارید. تمرین را با پای دیگر نیز انجام دهید. تمرین را ۱۰ بار روی هر پا تکرار کنید.
تبدیل تمرین به بازی، گنجیابی پلهای
انجام بعضی از حرکات اصلاحی ممکن است برای کودکان خستهکننده باشد و زود آن را رها کنند. ایجاد انگیزه برای آنها با تعریف کردن داستانی که در آن قرار است گنجی را پیدا کنند میتواند به تداوم انجام این تمرین ورزشی کمک کند.
- نحوه بازی: کودک را در مقابل یک پله یا سکوی محکم قرار دهید. کودک باید یک پا را روی پله یا سکو بگذارد و پای دیگر را بالا بیاورد و پس از چند ثانیه، زمین بگذارد. میتوانید داستان گنجیابی را برای او تعریف کنید و از او بخواهید تصور کند در حال جستجوی گنج در یک جزیره جادویی است و هر بار که روی پله بالا میرود، به گنج نزدیکتر میشود. برای باز کردن صندوقچه گنج، کودک باید 10 تا 15 دفعه از پلهها بالا برود.
- چطور کمک میکند؟ تقویت عضلات چهار سر ران و بهبود هماهنگی، تبدیل تمرین ورزشی به یک فعالیت سرگرم کننده و ماجراجویانه.
عوارض عدم درمان عقبزدگی زانو
عدم درمان به موقع و مناسب عقبزدگی زانو میتواند عوارض جدی و طولانیمدتی را به همراه داشته باشد. این عوارض ممکن است بر کیفیت زندگی فرد تأثیر منفی بگذارند و حتی منجر به مشکلات جدیتر شوند. بعضی از مهمترین عوارض عدم درمان عقبزدگی زانو در ادامه ذکر شده است.
- تشدید درد: هرچه درمان عقبزدگی زانو بیشتر به تعویق بیفتد، آسیبهای وارده به رباط زانو و بیثباتی آن بیشتر شده، التهاب ایجاد میکند و در نتیجه فرد درد شدیدتری را تجربه خواهد کرد.
- تغییر شکل زانو: عدم درمان عقبزدگی زانو با آسیب به رباطها، غضروفها و مفصل زانو میتواند باعث شود که زانو به مرور زمان آسیب جدی ببیند و تغییر شکل دهد.
- مشکلات حرکتی: ضعف عضلانی اطراف زانو و عدم تعادل در مفصل، مشکلات دیگری مانند لنگیدن، درد مزمن و محدودیت در حرکت را به همراه خواهد داشت.
- افزایش آسیبپذیری مفصل: وقتی زانو به طور مداوم در وضعیت عقبزدگی باشد، نیروهای وارده به مفصل به طور نادرست توزیع میشوند و این فشار اضافی میتواند به غضروف مفصلی آسیب برساند.
- آرتروز زودرس: آسیب به غضروف زانو در اثر عقبزدگی باعث سایش استخوانها بر روی هم شده و التهاب و درد مزمن را به دنبال دارد. در طولانی مدت، این وضعیت میتواند به آرتروز زودرس منجر شود که یک بیماری تخریبی مفصل است.
بهتر است پس از احساس بیثباتی در زانو، کشیده شدن آن به سمت عقب یا مشاهده عقبزدگی زانو در آینه، به پزشک مراجعه کنید، زیرا تشخیص و درمان به موقع عقبزدگی زانو، از پیشرفت این بیماری و بروز علائم شدیدتر جلوگیری میکند. در صورتی که موارد زیر را تجربه کردید خیلی زود به پزشک مراجعه کنید.
- درد در نواحی مختلف زانو بهخصوص پشت زانو
- تورم در پشت زانو
- قفل کردن زانو
- کاهش دامنه حرکتی زانو
- احساس ناپایداری و لق بودن زانو
- تغییر شکل زانو
- درد زانو هنگام فعالیت
درمان تخصصی عقبزدگی زانو
در صورت مراجعه بهموقع به یک کلینیک تخصصی پای کودک، مشکل عقبزدگی زانو مخصوصا در میان کودکان میتواند با درمانهای سادهای مانند فیزیوتراپی، استفاده از کفش طبی، و استفاده از بریس یا زانوبند تا حد زیادی بهبود پیدا کند. این درمانها بسته به شدت ناهنجاری پا، معمولا بین چند ماه تا یکسال طول میکشند اما کمک میکنند تا کودک سالها بعد ناچار نشود. برای درمان عقبزدگی زانوی خود، به روش تهاجمی مانند جراحی روی بیاورد.
کاردرمانی
کاردرمانی یک روش درمانی است که به افراد کمک میکند تا به حداکثر توانایی خود در انجام فعالیتهای روزمره زندگی دست یابند. کار درمانگران با ارزیابی تواناییها و محدودیتهای افراد، برنامههای درمانی شخصیسازی شدهای را طراحی میکنند، که به آنها کمک میکند تا مهارتهای از دست رفته را بازیابند یا مهارتهای جدیدی را بیاموزند.
کاردرمانی برای عقبزدگی زانو، به بهبود عملکرد کلی مفصل زانو و افزایش توانایی انجام فعالیتهای روزمره کمک میکند. با تقویت عضلات اطراف زانو و بهبود تعادل، خطر آسیب مجدد به مفصل کاهش مییابد. کاردرمانی میتواند به جلوگیری از پیشرفت بیماری و کاهش نیاز به جراحی کمک کند. برنامه کاردرمانی برای هر فرد به طور خاص طراحی میشود و بر اساس شدت بیماری، سن، و وضعیت کلی بیمار تعیین میشود. تمرینات کاردرمانی معمولاً شامل موارد زیر است: تقویت عضلات چهار سر ران، تقویت عضلات همسترینگ، تقویت عضلات ساق پا و تمرینات اصلاحی.
بریس
بریسهای ارتوپدی زانو با ایجاد حمایت و ثبات در مفصل زانو، از حرکت بیش از حد آن جلوگیری کرده و به کاهش درد و بهبود عملکرد مفصل کمک میکند. بریسها در هنگام فعالیتهای روزمره، برای کاهش فشار روی مفصل زانو و جلوگیری از آسیب بیشتر، در طول تمرینات ورزشی برای حمایت از مفصل زانو و جلوگیری از بدتر شدن وضعیت آن و در شب برای حفظ وضعیت صحیح زانو در هنگام خواب مورد استفاده قرار میگیرند.
- بریسهای سفارشی: این بریسها بر اساس قالبگیری از پای فرد ساخته میشوند و دقیقاً متناسب با مشکلات زانوی فرد هستند. ساخت بریس برای عقبزدگی زانو به طور معمول توسط ارتوتیست انجام میشود. ارتوتیستها متخصصانی هستند که در ساخت و طراحی ابزارهای ارتوپدی مانند بریسها تخصص دارند. مراحل ساخت بریس سفارشی به شرح زیر است.
- ارزیابی اولیه: ارتوتیست ابتدا با بیمار ملاقات کرده و درباره علائم، شدت بیماری، فعالیتهای روزانه و سایر عوامل مرتبط با وضعیت بیمار سؤال میپرسد. سپس یک معاینه فیزیکی کامل از زانو و اندام تحتانی انجام میشود تا میزان عقبزدگی زانو، قدرت عضلات، دامنهٔ حرکتی و سایر عوامل مرتبط ارزیابی شوند.
- قالبگیری: برای ساخت یک بریس دقیق و سفارشی، ارتوتیست از پاهای بیمار قالبگیری میکند. این کار معمولاً با استفاده از مواد نرم و قابل انعطافی انجام میشود که شکل دقیق اندام را به خود میگیرند.
- طراحی بریس: با استفاده از قالب گرفته شده، ارتوتیست یک مدل سه بعدی از پاهای بیمار ایجاد میکند. سپس، با توجه به نیازهای خاص بیمار و نوع عقبزدگی زانو، طراحی بریس انجام میشود. این طراحی شامل تعیین نوع مواد، محل قرارگیری اجزای بریس، میزان کنترل حرکت زانو و سایر ویژگیهای خاص است.
- ساخت بریس: پس از نهایی شدن طراحی، بریس با استفاده از مواد مختلفی مانند پلاستیک، فلز یا ترکیبی از آنها ساخته میشود. اجزای مختلف بریس به هم متصل شده و یک ساختار یکپارچه ایجاد میشود.
- تنظیم و تحویل: پس از ساخت بریس، ارتوتیست آن را روی پای بیمار قرار داده و تنظیمات لازم را انجام میدهد تا اطمینان حاصل کند که بریس به درستی جا افتاده و عملکرد مورد نظر را دارد. در نهایت، بریس به بیمار تحویل داده شده و نحوهٔ استفاده صحیح از آن به بیمار آموزش داده میشود.
بریس سفارشی به طور کامل با شکل و اندازه اندام بیمار مطابقت دارد و راحتی بیشتری را فراهم میکند. با توجه به نیازهای خاص بیمار، میتوان میزان کنترل حرکت زانو را در بریس سفارشی تنظیم کرد. بریسهای سفارشی معمولاً کارایی بیشتری نسبت به بریسهای آماده دارند.
کفش مناسب
دو نمونه از کفشهای طبی ساختهشده در کلینیک تخصصی پای دیاکو
انتخاب کفش مناسب میتواند به کاهش فشار روی مفصل زانو، بهبود تعادل و افزایش راحتی هنگام راه رفتن کمک کند. کفش مناسب با داشتن کفی و پاشنه مناسب، فشار را به طور یکنواخت روی پا پخش کرده و از واردآمدن فشار بیش از حد به زانو جلوگیری میکند. همچنین با پشتیبانی از قوس پا، به حفظ تراز صحیح پا و زانو کمک میکند و از بروز مشکلات دیگری مانند درد کمر جلوگیری میکند.
ساخت کفش مناسب برای افرادی که دچار عقبزدگی زانو هستند، نیازمند دقت و توجه به جزئیات خاصی است. این کفشها معمولاً به صورت سفارشی و با توجه به نیازهای خاص هر فرد ساخته میشوند. برای ساخت کفش سفارشی برای عقبزدگی زانو، ابتدا متخصص ارتوپد یا فیزیوتراپ، ابعاد دقیق پا، قوس کف پا و زاویه زانو را اندازهگیری میکند.
در مرحله بعد، نحوهٔ راه رفتن شما برای شناسایی الگوهای نادرست و نقاط فشار بررسی شده از پای شما قالب گرفته میشود، تا کفش دقیقاً متناسب با آن ساخته شود. بر اساس اطلاعات به دست آمده از معاینه و قالبگیری، کفش به صورت سفارشی طراحی میشود. در طراحی کفش، به ویژگیهای خاصی مانند پشتیبانی از قوس پا، کنترل حرکت زانو و کاهش فشار روی نقاط حساس توجه میشود. در صورت نیاز، اجزای اضافی مانند بالشتکهای مخصوص یا بندهای نگهدارنده به کفش اضافه میشود.
جراحی
جراحی عقبزدگی زانو در موارد خیلی حاد این عارضه و تنها زمانی انجام میشود که روشهای درمانی محتاطانه مانند فیزیوتراپی، استفاده از بریس و کفش طبی نتوانسته باشند مشکل را به طور کامل برطرف کنند و عقبزدگی زانو زندگی و فعالیت فرد را مختل کرده باشد. این جراحیها معمولاً برای اصلاح تغییر شکل استخوانها، ترمیم رباطهای آسیبدیده یا جایگزینی مفصل زانو انجام میشوند.
سؤالات متداول
آیا عقبزدگی زانو خطرناک است؟
عقبزدگی زانو یک عارضه خطرناک نیست اما ممکن است با عدم درمان، شدیدتر شود و با ایجاد علائمی مانند درد ، بیثباتی زانو و آسیب رساندن به مفصل زانو و رباطها باعث ایجاد مشکلاتی در فعالیتهای روزمره شود.
آیا میتوان از عقبزدگی زانو پیشگیری کرد؟
بله، با تقویت عضلات ران، ساق پا و عضلات اطراف زانو میتوان تا حد زیادی از این عارضه پیشگیری کرد. برای این هدف تمرینات فیزیوتراپی و انجام ورزشهای توصیه شده بسیار مؤثر هستند.
عقبزدگی زانو در زنان بیشتر است یا مردان؟
به دلیل فرم لگن در زنان، این عارضه بیشتر برای زنان بهخصوص زنان ورزشکار رخ میدهد.
آیا شنا برای عقبزدگی زانو خوب است؟
بله. شنا یکی از ورزشهای بسیار مناسب برای درمان عقبزدگی زانو است. شنا با تقویت عضلات جلو و عقب ران و عضلات اطراف زانو به تقویت عضلات و سلامت رباطهای زانو کمک میکند.
آیا دوچرخه سواری برای عقبزدگی زانو خوب است؟
بله، دوچرخه سواری با تقویت عضلات جلو و عقب ران، ساق پا و کشش عضلات زانو یک ورزش مناسب برای درمان عقبزدگی زانو است.
چه ورزشهایی برای عقبزدگی زانو ضرر دارد؟
ورزشهایی که در آنها پریدن و درگیری فیزیکی وجود دارد مانند فوتبال و بسکتبال و ورزشهایی که فشار زیادی به زانو وارد میکند مانند وزنه برداری و باله برای عقبزدگی زانو مناسب نیستند.
آیا عقبزدگی زانو باعث کوتاه شدن پا میشود؟
خیر، عقبزدگی پاها باعث کوتاه شدن پا نمیشود. اما در صورتی که هر دو زانو دچار عقبزدگی زانو باشند، ممکن است باعث شود که قد فرد کمی کوتاهتر به نظر برسد.
آیا عقبزدگی زانو انواع مختلف دارد؟
بله، عقبزدگی زانو ممکن است به سه حالت رخ دهد که شامل: عقبزدگی زانو بدون چرخش زانو، عقبزدگی با چرخش زانو به خارج و عقبزدگی زانو با چرخش به سمت داخل.
دوره نقاهت بعد از جراحی عقبزدگی زانو چقدر است؟
دوره نقاهت پس از جراحی عقبزدگی زانو بسته به شدت آسیب وارد شده متفاوت است و از یک تا ۶ ماه برای ترمیم رباطها طول میکشد.
آیا ممکن است کودکان در هنگام تولد دچار عقبزدگی زانو باشند؟
بله، بعضی از کودکان در اثر اختلالات مادرزادی دچار مشکلات رشد مفاصل و رباطها هستند و از بدو تولد به عقبزدگی زانو مبتلا هستند.
