چرخش مچ پا به داخل در کودکان و درمان با پروتکل 4 مرحله‌ای دیاکو

انحراف پا به داخل یک مشکل مادرزادی است که در آن استخوان ران یا استخوان ساق پا و یا هر دو به سمت داخل می‌چرخند. در مواردی نیز چرخش پنجه پا (پنجه کبوتری) عامل بروز این مشکل است. خوب است بدانید که اکثر مواقع با ادامۀ رشد و بزرگ‌تر شدن کودک، چرخش پا به داخل بهبود می‌یابد. اما در صورت شدید بودن عارضه، هر چه سن کودک به 18 ماهگی نزدیک‌تر می‌شود، شاهد عدم توانایی او در ایستادن، راه رفتن و یا تأخیر در آغاز راه رفتن خواهید بود. روش‌های تصویربرداری چون انواع اسکن پا، به تشخیص علت چرخش پا به داخل در کودکان کمک می‌کند. به کمک فیزیوتراپی، کفش و کفی طبی، بریس و یا جراحی نیز می‌توان این عارضه را درمان کرد. تشخیص و درمان انحراف مچ پا در کودکان طی مراحلی انجام می‌گیرد که در ادامه به بررسی آن‌ها می‌پردازیم.

مرحله 1: معاینۀ اولیه و تشخیص علت

اولین قدم در تشخیص اختلال انحراف مچ پا به داخل یا همان پنجه کبوتری، معاینۀ فیزیکی است. بیمارانی که کلینیک دیاکو را برای تشخیص و درمان انتخاب می‌کنند، توسط متخصصین کلینیک تحت معاینه قرار می‌گیرند. معاینۀ اولیه به 20-30 دقیقه زمان نیاز دارد که طی آن، متخصص پاهای کودک را در وضعیت‌های مختلف -در حالی که راه می‌رود، خم شده و یا ایستاده است- بررسی می‌کند.

انحراف استخوان ساق، استخوان ران و پنجه پا سه دلیل شایع و مهم بروز انحراف مچ پا به داخل محسوب می‌شوند. ناهنجاری‌های ذکر شده عموماً مادرزادی هستند که در اثر موقعیت نامناسب جنین در رحم مادر ‌و یا نقایص ژنتیکی (ارثی) بروز می‌کنند. بنابراین، انحراف پا به داخل بعد از تولد و اغلب در سنینی که توانایی حفظ تعادل و قدم برداشتن در کودک کامل می‌شود، خود را نشان می‌دهد. کج گذاشتن پا به داخل ممکن است در یک یا هر دو پا مشاهده شود.

چرخش استخوان ساق پا به داخل (Internal tibial torsion)

استخوان تیبیا یا همان درشت‌نی (tibia) بزرگ‌ترین استخوان قسمت پایینی پا است. این استخوان در کودکان زیر 4 سال چرخش طبیعی به سمت داخل دارد. در مواردی، زاویۀ چرخش بیش از مقدار نرمال بوده و سبب انحراف مچ پا به داخل می‌شود. در این حالت، هنگامی که کودک ایستاده است و یا راه می‌رود، چرخش زانوها به سمت خارج و پاها به سمت داخل کاملاً مشهود است. در این شکل از چرخش مچ پا به داخل، دامنۀ طبیعی حرکت پا محدود شده و راه رفتن دشوار می‌شود.

عواملی چون وضعیت نامناسب داخل رحم، خوابیدن رو به شکم و نشستن روی پاها چرخش استخوان ساق پا و کج گذاشتن پا به داخل را تشدید می‌کنند. در صورتی که این عارضه بعد از سن 4 سالگی نیز ادامه پیدا کند، لازم است به دنبال روش درمانی مناسب باشید.

چرخش استخوان ران به داخل (Femoral anteversion)

استخوان فمور استخوان بلندی است که مفصل لگن را به مفصل زانو متصل می‌کند. در دوران رشد کودک، استخوان ران چرخش نسبی به سمت داخل دارد که به تدریج با بزرگ‌تر شدن او، میزان چرخش کاهش می‌یابد. این حالت زمانی نگران کننده خواهد بود که میزان انحراف بیش از حد باشد و با رشد کودک، بهبود نیابد. در این حالت، زانوها و پاها به سمت داخل بدن منحرف می‌شوند و این همان چرخش مچ پا به داخل است. این نوع از کج گذاشتن پا به داخل، در کودکانی که عادت دارند به شکل “W” بنشینند، تشدید می‌شود. آن‌ها اغلب دردی احساس نمی‌کنند اما تعادل‌شان حین راه رفتن بهم خورده و در مقایسه با همسالان خود بیشتر زمین می‌خورند.

بیمارانی که انحراف استخوان ران در آن‌ها تا سنین بالای کودکی و گاهاً نوجوانی ادامه می‌یابد، ممکن است در زانوها نیز احساس درد داشته باشند.

چرخش پنجه پا به داخل (Metatarsus adductus)

یکی از شایع‌ترین ناهنجاری‌های مادرزادی که موجب انحراف مچ پا به داخل می‌شود، متاتارسوس اداکتوس یا همان پنجه کبوتری است. در این عارضه، فضای کم داخل رحم موجب تغییر شکل پای جنین و چرخش مچ پا به داخل می‌شود. سابقۀ خانوادگی و نحوه خوابیدن کودک (خوابیدن رو به شکم) بعد از تولد نیز می‌توانند پنجه کبوتری را تشدید کنند. در واقع این قسمت پنجه پا است که به حالت هلال و خمیده درمی‌آید و راه رفتن و ایستادن کودک را با مشکل روبه‌رو می‌کند.

علت‌های نادر انحراف پا به داخل

کج گذاشتن پا به داخل در کودکان ممکن است علت‌های نادری داشته باشد که در ادامه با مهم‌ترین آن‌ها آشنا می‌شویم:

• فلج مغزی: در این اختلال مغزی، به علت اسپاستیسیتی عضلات، ران‌ها و زانوها به یکدیگر نزدیک می‌شوند و مچ پاها تحت تأثیر چرخش لگن، به طرف داخل می‌چرخند. بدین ترتیب، کودک توان راه رفتن و ایستادن کنترل شده را ندارد و به صورت غیر طبیعی حرکت می‌کند.

• دیستروفی عضلانی: دیستروفی عضلانی یک بیماری پیشرونده است که موجب ضعف و تحلیل عضلات می‌شود. شایع‌ترین علائم آن که عموماً در ابتدای کودکی بروز می‌کنند، عبارتند از:
  • افتادن مکرر کودک
  • به سختی برخاستن از وضعیت خوابیده و یا نشسته
  • مشکل در پریدن و دویدن
  • راه رفتن روی انگشتان پا
• اسپینا بیفیدا: اسپینا بیفیدا نیز می‌تواند یکی از علل نادر چرخش مچ پا به داخل باشد. در این بیماری، نخاع و ستون فقرات به درستی شکل نمی‌گیرند. اسپینا بیفیدا انواع مختلفی دارد که علائم آن‌ها با یکدیگر متفاوت است. در یکی از انواع بیماری، فرد دچار ضعف حرکتی شدید در پاهای خود می‌شود.

لازم به ذکر است که گذاشتن مچ پا به سمت داخل در بزرگسالان نیز مشاهده می‌شود. پوشیدن کفش‌هایی که پاها را در وضعیت نامناسب قرار می‌دهند، بالا رفتن سن و ضعف عضلانی ناشی از آن از جمله علل این عارضه در بزرگسالان هستند.

مرحله 2: اسکن پا و پاسچروگرافی

پزشک به منظور ارزیابی وضعیت اسکلتی-عضلانی بیمار و تشخیص قطعی بیماری، از روش‌های تصویربرداری دقیق همچون انواع اسکن و پوسچروگرافی کمک می‌گیرد. او همچنین سابقه ژنتیکی و خانوادگی کودک در زمینه اختلالات چرخشی را مورد ارزیابی قرار می‌دهد.

اسکن دو بعدی و سه بعدی

اسکنرهای کف پا در واقع اسکنرهای نوری هستند که تصاویر دو بعدی و گاهاً سه بعدی از کف پای بیمار و نقاطی که بیشتر وزن بدن روی آن‌ها وارد می‌شود ارائه می‌دهند. این شکل از تصویربرداری به راحتی و با سرعت بالایی انجام می‌شود و اطلاعات دقیقی از وضعیت بیمار در اختیار پزشک می‌گذارد.

اسکن فشاری

در اسکن فشاری برای تشخیص چرخش مچ پا به داخل، کودک بر روی صفحه مخصوصی می‌ایستد. دستگاه به سه طریق می‌تواند آنالیزهای لازم را انجام دهد: استاتیک، داینامیک و تعادل. پزشک با استفاده از این روش تشخیصی می‌تواند اطلاعات بیشتری پیرامون وضعیت ایستادن، قدم برداشتن و تعادل کودک به دست آورد.

پوسچروگرافی

از دیگر روش‌های تشخیص انحراف مچ پا به داخل در کودکان، پوسچروگرافی یا همان وضعیت نگاری است. همان‌طور که اشاره شد، کودکانی که دچار چرخش مچ پا به داخل هستند، در حفظ تعادل نیز با مشکل روبه‌رو می‌شوند. در این تست، سه سیستم مرتبط با تعادل یعنی سیستم وستیبولار، سیستم بینایی و سیستم حسی ارزیابی می‌شوند.

مرحله 3: درمان و ساخت ارتز

همان‌طور که اشاره شد، درمان کج گذاشتن پا به داخل در کودکان نقش مهمی در جلوگیری از بروز عوارض عارضه دارد. روش درمانی مناسب بسته به سن بیمار و شدت بیماری انتخاب می‌شود. خبر خوب این است که چرخش مچ پا به داخل به کمک درمان‌های غیرجراحی همچون ورزش‌های اصلاحی و کفی و کفش‌های مخصوص به طور کامل برطرف می‌شود.

در ادامه، جزئیات بیشتری را پیرامون روش‌های درمانی مؤثر برای عارضۀ انحراف مچ پا به داخل را مطالعه می‌کنیم.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی با تقویت عضلات ساق و مچ پا و کاهش التهاب‌ و کشیدگی‌، درد را تسکین می‌دهد. فیزیوتراپی شامل حرکات و تمریناتی است که به قدرت، تحرک و هماهنگی پاها کمک می‌کنند. فیزیوتراپ تمرینات را براساس عاملی که موجب انحراف مچ پا شده، طراحی می‌کند. بدین ترتیب، الگوی راه رفتن کودک بهبود می‌یابد. متخصصین این روش را به همراه سایر درمان‎‌ها، تجویز می‌کنند.

کفش و کفی

در مواردی، متخصصین استفاده از کفی‌های طبی را به کودکانی که دچار عارضۀ کج گذاشتن پا به داخل هستند، توصیه می‌کنند. در کلینیک دیاکو، بیش از 12 نوع کفی با بیش از 400 مدل طراحی و بیش از 10 مدل متریال در دسترس است. بسته به تشخیص متخصص، کفی و ارتز مناسب با شرایط هر بیمار (جنس، مدل و تغییرات فنی) ساخته می‌شود و در اختیار ایشان قرار می‌گیرد.

اگر عارضه شدت بالایی داشته باشد (کوتاهی آشیل، لکسیتی (شلی مفصلی))، بیمار در کنار کفی و ورزش‌های تخصصی اصلاحی، ملزم به استفاده از کفش طبی خواهد بود. قسمت میانی کفش‌هایی که برای درمان چرخش مچ پا به داخل ساخته می‌شوند، بسیار محکم است. از این رو، از انحراف بیش از حد پا و همچنین انحراف شست پا جلوگیری می‌کند.

بریس

از دیگر درمان‌های غیر جراحی چرخش مچ پا به داخل، می‌توان به استفاده از بریس‌ها اشاره کرد. بریس به طریق زیر می‌تواند به درمان این عارضه کمک کند:

• حفظ راستای مناسب استخوان پا
• کمک به ثبات حرکتی کودک
• کاهش درد در مچ و ساق پا

جراحی

در مواردی که روش‌های ذکر شده کمکی به کنترل علائم بیمار نمی‌کنند، توصیه پزشک جراحی خواهد بود. بنابراین، جراحی آخرین راه برای درمان انحراف مچ پا به داخل محسوب می‌شود. در این روش، جراح استخوانی که دچار چرخش شده (استخوان ران و یا ساق پا) را می‌برد، آن را در وضعیت مناسب قرار می‌دهد و مجدداً استخوان را متصل می‌کند.

مرحله 4: چکاپ دوره‌ای

بیمارانی که برای درمان اختلالات مختلف همچون کج گذاشتن پا به داخل به کلینیک دیاکو مراجعه می‌کنند، به صورت دوره‌ای چکاپ می‌شوند. طی هر چکاپ، وضعیت عارضه و نقشی که روش‌های درمانی (کفی، کفش، بریس و …) در بهبودی آن داشته‌اند، ارزیابی می‌گردد. براساس نتایج به دست آمده، قدم بعدی در مسیر درمان انتخاب و اجرایی می‌شود.

آینده درمان چرخش پا به داخل

دغدغه بسیاری از والدین، طول دورۀ درمان است که بسته به سن کودک تعیین می‌شود. عموماً، در بیماران کمتر از 12 سال، این دوره 6-24 ماه است. در بیماران بالای 12 سال، درمان بیشتر بر روی کنترل درد در قسمت‌های مختلف بدن (زانو، کمر، مچ و ساق پا) و پیشگیری از بروز عوارض (تشدید مشکلات پای پرانتزی و زانوی ضربدری، گودی کمر و …) تمرکز دارد.

در بیشتر موارد، همزمان به رشد کودک و استفاده از روش‌های درمانی ذکر شده در سنین پایین، مشکل برطرف شده و حرکات کودک (راه رفتن، پریدن، دویدن) طبیعی خواهد شد. در مواردی، علائم ادامه یافته و بیمار بعد از سن 8-10 سالگی نیز مشکلات حرکتی دارد. در این صورت، جراحی مؤثرترین راه درمانی است. جراحی عموماً با عوارضی همراه است؛ به همین دلیل، والدین باید پیش از انجام آن با پزشک مشورت کافی داشته باشند.

عوارض انحراف مچ پا به داخل در صورت عدم درمان

علائم چرخش مچ پا به داخل که اغلب با شروع ایستادن و قدم برداشتن کودک خود را نشان می‌دهد، عبارتند از:

• حین راه رفتن، به سرعت خسته می‎‌شوند.
• درد پا در کودکان که اغلب شب‌ها تشدید می‌شود.
• در حفظ تعادل دچار مشکل می‌شوند و دفعات بیشتری زمین می‌خورند.
• بیشتر مایلند در بغل والدین باشند.
• در ناحیه کمر، پشت پاشنه، ساق و مچ پا احساس درد می‌کنند.

در صورتی که چرخش مچ پا به داخل بعد از سن 4 سالگی نیز ادامه پیدا کند، کودک دچار عوارض شدیدتری خواهد شد. در طول زمان، با کج گذاشتن پا به داخل، مفاصل زانو، قوزک پا، ران و کمر تحت فشار بیشتری قرار می‌گیرند و آسیب جدی می‌بینند. موارد پایین از مهم‌ترین عوارض عدم درمان چرخش مچ پا هستند:

• گرفتگی عضلات پا و درد ناشی از آن
• انحراف و درد لگن
• درد زانو و ساق پا
• گرفتگی و درد عصب سیاتیک
• سندرم کمپارتمان قدامی
• سندرم پاتلوفمورال
• سندرم تارسال تونل
• التهاب تاندون آشیل

مداخلات درمانی در سن مناسب، از بروز بسیاری از عوارض ذکر شده پیشگیری خواهد کرد.

سؤالات متداول

آیا چرخش مچ پا به داخل خطرناک است؟

چرخش مچ پا به داخل ممکن است باعث درد، التهاب، و مشکلات حرکتی شود. اگر این عارضه درمان نشود، می‌تواند به آسیب‌های مزمن و کاهش کیفیت زندگی منجر شود.

آیا می‌توان از چرخش مچ پا به داخل جلوگیری کرد؟

چرخش مچ پا به داخل در کودکان ممکن است مادرزادی باشد و نتوان از آن جلوگیری کرد. اما در بزرگسالان با استفاده از کفش‌های مناسب، تقویت عضلات، و انجام تمرینات اصلاحی می‌توان از چرخش مچ پا به داخل جلوگیری کرد.

آیا می‌توان چرخش مچ پا به داخل را در منزل درمان کرد؟

بله، با تمرینات تقویتی و کششی منظم، استفاده از کفش‌های مناسب و رعایت توصیه‌های فیزیوتراپیست می‌توان چرخش مچ پا به داخل را در منزل درمان کرد.

آیا کودک با چرخش مچ پا به داخل می‌تواند بدود یا بپرد؟

بله، اما ممکن است مشکلات تعادلی داشته باشد و بیشتر در معرض آسیب قرار گیرد. بهتر است تمرینات تقویتی انجام شود و از کفش‌های مناسب استفاده شود.

با چرخش مچ به داخل چه کارهایی را نباید کرد؟

از فعالیت‌های سنگین و پرتحرک که ممکن است فشار زیادی به مچ پا وارد کنند، بدون مشورت پزشک خودداری کنید. همچنین از کفش‌های نامناسب استفاده نکنید.

آیا چرخش مچ پا به داخل با پیاده‌روی درمان می‌شود؟

نه به طور کامل، اما پیاده‌روی می‌تواند به تقویت عضلات و کاهش علائم کمک کند. بهتر است با تمرینات تخصصی فیزیوتراپی همراه شود.

آیا چرخش پنجه پا به داخل ممکن است در آینده برای کودک مشکلی ایجاد کند؟

بله، ممکن است منجر به مشکلات حرکتی، دردهای مزمن و حتی تغییرات ساختاری در مفاصل و استخوان‌ها شود. درمان زودهنگام می‌تواند از این مشکلات جلوگیری کند.

آیا چرخش پنجه پا به داخل خودبه‌خود درمان می‌شود؟

در بسیاری از موارد، به ویژه در کودکان، ممکن است خودبه‌خود بهبود یابد. اما اگر علائم شدید باشد یا با رشد کودک بهبود نیابد، نیاز به مداخله پزشکی است.

آیا کفش‌های طبی در درمان چرخش پنجه پا به داخل تأثیر دارند؟

بله، کفش‌های طبی می‌توانند به تصحیح وضعیت پا کمک کنند و فشار نامناسب را کاهش دهند. استفاده مداوم از آن‌ها در بهبود این عارضه مؤثر است.

آیا با چرخش مچ پا به داخل می‌توان ورزش کرد؟

بله، اما بهتر است ورزش‌های کم‌فشار انتخاب شوند و از کفش‌های مناسب و وسایل حمایتی استفاده شود. مشورت با پزشک نیز توصیه می‌شود.

آیا با چرخش مچ پا به داخل می‌توان دوچرخه‌سواری کرد؟

بله، دوچرخه‌سواری معمولاً فشاری به مچ پا وارد نمی‌کند و می‌توان آن را انجام داد، البته باید از کفش‌های مناسب استفاده کرد.

آیا با چرخش مچ پا به داخل می‌توان رانندگی کرد؟

بله، رانندگی معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند. اما بهتر است مراقب وضعیت پا بود و در صورت درد یا ناراحتی به پزشک مراجعه کرد.